Màu của một tờ in là ánh sáng chiếu vào nó bị mực và giấy hấp thụ bớt rồi phản xạ lại, nên đổi nguồn sáng là đổi màu nhìn thấy. Đó là lý do ngành in thống nhất xem màu dưới một nguồn sáng chuẩn, phổ biến nhất là ánh sáng ban ngày mô phỏng gọi là D50, với nền xung quanh xám trung tính. Không cùng ánh sáng, người duyệt và người thợ đang nhìn hai tờ in khác nhau dù cầm cùng một tờ.
Bài này giải thích những khái niệm cần biết để chọn và dùng ánh sáng khi kiểm màu: nhiệt độ màu, chỉ số hoàn màu, chuẩn D50, hiện tượng đồng sắc dị phổ khiến hai mẫu khớp dưới đèn này lại lệch dưới đèn khác. Phần sau hướng dẫn dựng một góc xem màu tối thiểu cho tiệm in và văn phòng, và cách kiểm thêm dưới ánh sáng nơi sản phẩm thật sự được nhìn.
Nhiệt độ màu và chỉ số hoàn màu: hai con số trên vỏ bóng đèn
Nhiệt độ màu, đo bằng độ Kelvin, cho biết ánh sáng ngả ấm hay lạnh. Đèn sợi đốt cũ và đèn LED trắng ấm có nhiệt độ màu thấp, ánh vàng cam; ánh sáng ban ngày khoảng giữa; đèn trắng lạnh ngả xanh. Dưới ánh ấm, màu đỏ và vàng trông rực, màu xanh trông xỉn; dưới ánh lạnh thì ngược lại. Hai người duyệt màu dưới hai loại đèn này sẽ có hai ý kiến trái nhau về cùng một tờ.
Chỉ số hoàn màu, thường viết tắt CRI, cho biết nguồn sáng tái hiện màu của vật tốt đến đâu so với nguồn sáng tham chiếu, thang tối đa là 100. Hai bóng đèn có cùng nhiệt độ màu vẫn có thể cho màu rất khác nhau nếu phổ ánh sáng của chúng khác nhau: bóng rẻ thường thiếu hụt ở vài vùng phổ, làm màu đỏ đậm hoặc màu da trông nhợt. Với công việc xem màu, nguồn sáng cần có chỉ số hoàn màu cao.
Chỉ số hoàn màu cũng có giới hạn: nó là trung bình trên một bộ mẫu màu, nên một bóng đạt chỉ số khá vẫn có thể kém ở màu đỏ bão hoà. Vì vậy các buồng soi màu chuyên dụng không chỉ ghi chỉ số hoàn màu mà còn được kiểm theo tiêu chuẩn về mức mô phỏng ánh sáng ban ngày. Với người không chuyên, quy tắc đơn giản: chọn đèn ghi rõ dùng cho xem màu, chỉ số hoàn màu cao, nhiệt độ màu đúng chuẩn mình cần.
Chuẩn D50 và điều kiện xem màu trong ngành in
Ngành in và nhiếp ảnh dùng tiêu chuẩn quốc tế ISO 3664 cho điều kiện xem màu. Nguồn sáng tham chiếu là D50, mô phỏng ánh sáng ban ngày với nhiệt độ màu khoảng 5000 độ Kelvin. Tiêu chuẩn phân biệt điều kiện so sánh khắt khe, ví dụ đặt bản in thử cạnh tờ in tại máy, với độ rọi cao, và điều kiện xem thông thường để đánh giá cảm nhận chung, với độ rọi thấp hơn. Con số cụ thể bạn nên tra bản tiêu chuẩn hiện hành hoặc hỏi nhà cung cấp buồng soi.
Không chỉ nguồn sáng, môi trường xung quanh cũng được quy định: nền xám trung tính, không có màu sắc mạnh gần vùng xem, không có ánh sáng khác lọt vào. Một chiếc áo đỏ của người đứng cạnh hay bức tường sơn vàng cũng phản chiếu ánh màu lên tờ in. Buồng soi màu chuyên dụng có thành trong sơn xám chính vì lý do này.
Một số ngành khác như dệt may, sơn, nhựa thường dùng chuẩn ánh sáng ban ngày khác, phổ biến là D65, lạnh hơn D50 một chút. Khi bao bì giấy và sản phẩm vải, nhựa của cùng một thương hiệu phải khớp màu, hai bên cần thống nhất trước sẽ so dưới nguồn nào. Đây là chỗ hay xảy ra hiểu lầm khi xưởng in và xưởng may đều khẳng định màu của mình đúng chuẩn.
Đồng sắc dị phổ: khớp dưới đèn này, lệch dưới đèn khác
Hiện tượng là gì. Hai mẫu có phổ phản xạ khác nhau vẫn có thể trông giống hệt nhau dưới một nguồn sáng, nhưng lệch rõ dưới nguồn sáng khác. Trong tiếng Anh gọi là metamerism. Ví dụ quen thuộc: màu in trên hộp và màu vải đồng phục khớp nhau trong xưởng, nhưng ra cửa hàng dưới đèn khác thì một bên ngả nâu, một bên ngả xám.
Vì sao xảy ra trong in ấn. Mực in, thuốc nhuộm vải, sắc tố trong nhựa tạo màu bằng những chất khác nhau, có đường cong phản xạ khác nhau. Màu pha in và bản quy đổi bốn màu của nó cũng vậy. Chúng chỉ được chỉnh cho khớp dưới một nguồn sáng.
Cách phát hiện. Buồng soi màu chuyên dụng thường có nhiều nguồn sáng: ánh sáng ban ngày chuẩn, đèn ấm kiểu sợi đốt, đèn kiểu cửa hàng, và đèn tia cực tím. Đặt hai mẫu cạnh nhau, chuyển lần lượt từng nguồn. Khớp ở một nguồn mà lệch ở nguồn khác là dấu hiệu đồng sắc dị phổ.
Cách xử lý. Không thể loại bỏ hoàn toàn khi vật liệu khác nhau. Cách thực tế là chọn nguồn sáng ưu tiên theo nơi sản phẩm được nhìn nhiều nhất, và chấp nhận chênh ở nguồn khác, hoặc chỉnh công thức mực, thuốc nhuộm cho chênh đều hơn giữa các nguồn.
Chất tăng trắng cũng góp phần. Giấy có chất tăng trắng phát quang dưới tia cực tím, nên trông khác nhau giữa nguồn có và không có tia cực tím. Đây là lý do tiêu chuẩn xem màu mới có quy định về thành phần tia cực tím trong nguồn sáng.
Các nguồn sáng thường gặp và ảnh hưởng tới màu bản in
Bảng dưới mô tả xu hướng chung, không phải số đo cụ thể; mỗi bóng đèn, mỗi thời điểm trong ngày một khác.
| Nguồn sáng | Cảm nhận chung | Ảnh hưởng khi xem bản in |
|---|---|---|
| Nắng trực tiếp buổi trưa | Rất sáng, có tia cực tím | Giấy tăng trắng trông xanh, màu bị loá, khó so chi tiết |
| Trời râm, ánh sáng cửa sổ hướng bắc | Tản đều, hơi lạnh | Khá gần ánh sáng ban ngày nhưng thay đổi theo giờ và thời tiết |
| LED trắng ấm trong nhà | Ánh vàng | Đỏ, vàng trông đẹp hơn; xanh dương, xanh lá xỉn |
| LED hoặc huỳnh quang trắng lạnh văn phòng | Ánh xanh nhẹ | Màu da trông nhợt, đỏ kém rực |
| Đèn trong siêu thị, cửa hàng | Tuỳ nơi, thường rất sáng | Là nơi khách thật nhìn bao bì, nên kiểm thêm |
| Đèn xem màu chuẩn D50 | Trung tính, ổn định | Điều kiện để so và duyệt màu |
Nhìn bảng, bạn thấy vì sao không có ánh sáng nào là đúng tuyệt đối. Chuẩn D50 không làm bản in đẹp hơn; nó chỉ cho mọi người một mốc chung để nói chuyện.
Dựng góc xem màu tối thiểu cho tiệm in nhỏ
Không phải tiệm nào cũng cần buồng soi chuyên dụng. Một góc xem màu được dựng cẩn thận đã loại được phần lớn tranh cãi.
- Chọn đèn dành cho xem màu. Đèn ghi rõ nhiệt độ màu khoảng 5000 độ Kelvin và chỉ số hoàn màu cao, tốt nhất là loại sản xuất cho ngành in hoặc nhiếp ảnh.
- Chọn vị trí tránh ánh sáng lạ. Không cạnh cửa sổ có nắng, không ngay dưới đèn trần màu khác; nếu có thể, che chắn hai bên.
- Làm nền xám trung tính. Mặt bàn và vách sau phủ màu xám trung tính mờ, không bóng. Không treo tranh, áp phích màu gần góc này.
- Đặt góc nhìn tránh loá. Đèn chiếu từ trên xuống, người xem nhìn chếch khoảng bốn mươi lăm độ để không bắt ánh phản chiếu từ giấy bóng.
- Quy định mặc trang phục trung tính khi duyệt. Nghe có vẻ quá, nhưng áo màu rực sát tờ in thật sự phản chiếu màu lên mặt giấy.
- Bảo trì đèn. Bóng đèn đổi phổ theo thời gian sử dụng; ghi ngày lắp và thay theo khuyến nghị của nhà sản xuất.
Với nhà in thường xuyên duyệt màu cùng khách, buồng soi màu chuyên dụng có nhiều nguồn sáng là khoản đầu tư đáng cân nhắc, vì nó vừa là dụng cụ vừa là căn cứ chung với khách.
Dùng AI trong việc chọn và quy định ánh sáng
AI không nhìn được ánh sáng trong tiệm bạn qua ảnh chụp, vì camera tự cân bằng trắng. Nhưng AI hữu ích trong việc hiểu thông số và viết quy định.
- Giải thích thông số đèn. Dán thông số kỹ thuật trên vỏ hộp, bỏ tên hãng nếu muốn, và hỏi: "Giải thích từng thông số, đèn này có phù hợp cho việc xem màu bản in theo chuẩn ánh sáng ban ngày D50 không, cần kiểm thêm gì."
- Viết quy định xem màu nội bộ. Câu lệnh mẫu: "Soạn quy định xem và duyệt màu cho tiệm in sáu người, gồm nơi xem, đèn dùng, thời điểm bật đèn trước khi xem, cách đặt mẫu, trang phục, ghi chép. Viết ngắn, dạng danh sách."
- Liệt kê điều kiện ánh sáng nơi sản phẩm được nhìn. Mô tả sản phẩm và nơi bán, ví dụ bao bì bánh bán ở quầy siêu thị và chợ, nhờ AI gợi ý các nguồn sáng nên kiểm thêm ngoài D50.
- Không nhờ AI đánh giá ánh sáng qua ảnh. Một ảnh chụp góc tiệm không cho biết nhiệt độ màu hay chỉ số hoàn màu thật của đèn.
Câu hỏi về ánh sáng không cần thông tin khách hàng; tránh dán kèm tên đơn hay nội dung sản phẩm của khách.
Kiểm thêm dưới ánh sáng nơi sản phẩm thật sự được nhìn
Chuẩn D50 dùng để duyệt và so, nhưng khách hàng không xem sản phẩm của bạn trong buồng soi. Hộp bánh nằm trên kệ siêu thị dưới đèn trắng rất sáng, thực đơn được đọc trong quán cà phê ánh vàng, bạt quảng cáo đứng ngoài trời từ nắng trưa đến đèn đường ban tối. Với sản phẩm mà màu là yếu tố bán hàng, nên có thêm một bước kiểm dưới loại ánh sáng gần với nơi trưng bày.
Cách làm đơn giản: sau khi duyệt dưới D50, mang tờ duyệt hoặc mẫu thành phẩm đến nơi có ánh sáng tương tự, hoặc dùng nguồn sáng tương ứng trong buồng soi nếu có, và đặt cạnh sản phẩm của đối thủ hoặc sản phẩm cũ của chính bạn. Bạn không chỉnh màu theo từng nơi, nhưng sẽ biết trước màu nào bị mất sức nổi, chữ nào khó đọc dưới ánh vàng, mảng tối nào bị bít dưới đèn yếu.
Kết quả của bước này thường dẫn đến quyết định thiết kế hơn là quyết định in: tăng tương phản giữa chữ và nền cho thực đơn quán tối, chọn vật liệu mờ thay vì bóng cho biển đặt dưới đèn mạnh, chọn màu ít bị đèn ấm làm xỉn cho bao bì bán ở chợ. Ghi những nhận xét này vào phiếu đơn hàng để lần in sau không phải phát hiện lại.
Câu hỏi thường gặp
Có thể xem màu bằng ánh sáng cửa sổ thay đèn chuẩn được không?
Ánh sáng cửa sổ hướng không có nắng trực tiếp khá gần ánh sáng ban ngày, nhưng thay đổi theo giờ, mây và mùa. Dùng tạm cho đánh giá chung được, còn để duyệt và so màu khắt khe giữa hai bên thì cần nguồn sáng ổn định và thống nhất.
Vì sao nhà in dùng D50 mà không phải ánh sáng văn phòng?
Vì cần một chuẩn chung, ổn định, gần ánh sáng ban ngày và có phổ đầy đủ, để mọi nhà in, người duyệt trên thế giới nói cùng một ngôn ngữ. Ánh sáng văn phòng khác nhau ở từng nơi nên không làm mốc được.
Đèn LED thường ghi 5000K có dùng xem màu được không?
Nhiệt độ màu đúng chưa đủ. Nhiều đèn LED thông thường có phổ không đều, chỉ số hoàn màu thấp, làm sai một số màu dù ánh sáng trông trắng trung tính. Nên chọn đèn có chỉ số hoàn màu cao và được giới thiệu dùng cho xem màu.
Bao bì trông đẹp ở xưởng nhưng xỉn ở siêu thị, phải làm sao?
Đó có thể là do ánh sáng siêu thị khác chuẩn xem màu, hoặc do đồng sắc dị phổ với vật liệu xung quanh. Lần in sau, mang mẫu kiểm thêm dưới loại đèn tương tự nơi bày bán, và cân nhắc điều chỉnh thiết kế hoặc màu theo điều kiện đó.
Có cần bật đèn buồng soi trước một lúc mới xem không?
Một số loại đèn cần thời gian để ánh sáng ổn định sau khi bật, đặc biệt là đèn huỳnh quang. Hướng dẫn của nhà sản xuất ghi thời gian khuyến nghị. Quy định nội bộ nên ghi rõ bật trước bao lâu rồi mới duyệt.
Đeo kính màu hoặc kính chống ánh sáng xanh khi duyệt màu có ảnh hưởng không?
Có. Kính có tròng nhuộm màu hoặc lớp lọc ánh sáng xanh làm thay đổi màu bạn thấy. Khi duyệt màu, nên dùng kính tròng trong không lọc màu, và người duyệt có vấn đề về thị lực màu nên nhờ người khác cùng xem.