Khổ giấy in gồm hai lớp: khổ thành phẩm bạn nhìn thấy như A4, A5, danh thiếp, và khổ giấy lớn mà nhà in mua về rồi cắt ra để chạy máy. Giá in phụ thuộc rất nhiều vào việc khổ thành phẩm của bạn xếp được bao nhiêu sản phẩm, nhà in gọi là bao nhiêu con, trên một tờ in. Chỉ cần to hơn vài milimét, số con có thể giảm một nửa và giá mỗi sản phẩm tăng theo.
Bài viết giải thích vì sao khổ A có kích thước như vậy, các khổ thông dụng dùng cho việc gì, khổ giấy lớn và khổ máy của nhà in, cách tự tính số con trên tờ bằng một ví dụ giả định, chiều thớ giấy, và cách nhờ AI làm phép tính này mà không bị sai. Các khổ giấy lớn trong bài là khổ thường được nhắc ở thị trường Việt Nam; mỗi nhà in có thể dùng khổ khác, nên luôn hỏi khổ tờ in thực tế của họ.
Vì sao khổ A4 là 210 x 297 mm
Khổ giấy dãy A theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 216 được xây dựng từ một ý tưởng gọn: một tờ giấy, khi gập đôi theo cạnh dài, phải cho ra hai tờ có cùng tỷ lệ với tờ ban đầu. Tỷ lệ duy nhất thoả điều đó là cạnh dài bằng cạnh ngắn nhân căn bậc hai của hai, khoảng 1,414. Khổ gốc A0 được chọn có diện tích đúng một mét vuông, kích thước 841 x 1189 mm. Gập đôi được A1, gập tiếp được A2, cứ thế đến A4 và nhỏ hơn.
Hệ quả thực tế của tỷ lệ này là phóng to hoặc thu nhỏ giữa các khổ A không làm méo hình. Một trang A4 phóng lên A3 là 141 phần trăm, thu xuống A5 là 71 phần trăm, mọi thứ vẫn vừa khít. Người làm văn phòng thấy điều này mỗi lần dùng máy photocopy, và nhà in tận dụng nó khi chuyển một thiết kế sang nhiều khổ.
Dãy B nằm giữa các khổ A, dùng cho một số sách, phong bì, hộ chiếu; dãy C chủ yếu cho phong bì chứa vừa khổ A tương ứng. Ở Việt Nam, khổ A là phổ biến nhất cho tài liệu, tờ rơi, áp phích. Nhưng sách, danh thiếp, lịch, hộp thì có khổ riêng theo thói quen thị trường, không theo dãy A. Đó là lý do bạn sẽ gặp những con số như 13 x 19 cm hay 9 x 5,5 cm.
Các khổ A thông dụng và việc thường dùng
Kích thước theo ISO 216, làm tròn đến milimét. Cột "thường dùng" là thói quen phổ biến, không phải quy định.
| Khổ | Kích thước (mm) | Thường dùng cho |
|---|---|---|
| A0 | 841 x 1189 | Áp phích lớn, bản vẽ kỹ thuật, poster hội nghị |
| A1 | 594 x 841 | Áp phích treo tường, bảng trình bày |
| A2 | 420 x 594 | Áp phích nhỏ, lịch treo, bản đồ khổ vừa |
| A3 | 297 x 420 | Tờ gấp đôi ra A4, menu lớn, bảng giá dán tường |
| A4 | 210 x 297 | Tài liệu, thư, tờ rơi, catalogue mở rộng thành A3 |
| A5 | 148 x 210 | Tờ rơi nhỏ, sổ tay, sách mỏng, menu cầm tay |
| A6 | 105 x 148 | Bưu thiếp, thẻ, phiếu, tờ rơi phát tay nhỏ |
| A7 | 74 x 105 | Thẻ nhỏ, nhãn treo, phiếu giảm giá |
Khi gửi yêu cầu in, ghi kích thước bằng milimét thay vì chỉ ghi tên khổ, nhất là với sản phẩm gấp. "Tờ gấp A4" có thể được hiểu là khổ trải A4 gấp đôi thành A5, hoặc khổ thành phẩm A4 mở ra thành A3. Hai cách hiểu cho hai báo giá rất khác nhau.
Khổ giấy lớn và khổ máy của nhà in
Nhà in offset hiếm khi mua giấy cắt sẵn khổ A4. Họ mua giấy tờ lớn hoặc cuộn từ nhà cung cấp, rồi cắt thành tờ in vừa với máy. Ở Việt Nam, hai khổ giấy lớn hay được nhắc là 65 x 86 cm và 79 x 109 cm, bên cạnh một số khổ khác tuỳ nhà cung cấp và loại giấy. Tờ lớn này được cắt nguyên, chia đôi, chia ba, chia tư tuỳ khổ máy và sản phẩm.
Khổ máy là khổ tờ in lớn nhất máy nhận được, cùng với một vùng in tối đa nhỏ hơn một chút vì phải trừ phần nhíp để máy kẹp giấy và một khoảng lề cho dải kiểm màu. Nhà in có máy khổ lớn in được hộp to và poster trong một tờ; tiệm nhỏ với máy khổ nhỏ thì phải chia sản phẩm lớn thành nhiều tờ hoặc gửi đi nơi khác.
Vì giấy được mua theo tờ lớn, cách sản phẩm của bạn chia vào tờ lớn quyết định lượng giấy bỏ đi. Một sản phẩm có khổ "vừa vặn" với cách chia tờ sẽ dùng giấy gần trọn; một sản phẩm khổ lỡ cỡ phải bỏ phí một dải giấy lớn, và phần giấy bỏ đi đó vẫn nằm trong giá. Đây là lý do nhân viên kinh doanh có khi đề nghị bạn chỉnh kích thước thành phẩm một chút: họ không làm khó, họ đang giúp bạn tiết kiệm giấy.
Tự tính số con trên tờ in: ví dụ giả định
Phép tính sau dùng một tờ in giả định để minh hoạ cách làm. Con số thật phải lấy từ nhà in, vì vùng in hữu ích tuỳ máy và tuỳ cách họ chừa lề.
- Giả định vùng in hữu ích của tờ in sau khi trừ nhíp và lề là 43 x 62 cm.
- Cộng tràn lề vào khổ thành phẩm. Tờ rơi A5 thành phẩm 14,8 x 21 cm, cộng tràn lề 2 mm mỗi cạnh, làm tròn thành khoảng 15,2 x 21,4 cm. Cộng thêm khe cắt 2 mm theo chiều ngang cho dễ tính, được 15,4 x 21,4 cm.
- Xếp theo chiều thứ nhất: 43 chia 15,4 được 2 cột, 62 chia 21,4 được 2 hàng, tổng 4 con.
- Xoay sản phẩm: 43 chia 21,4 được 2 cột, 62 chia 15,4 được 4 hàng, tổng 8 con. Cùng tờ giấy, chỉ xoay hướng, số con tăng gấp đôi.
- Thử tăng khổ thành phẩm thêm 2 mm thành 15,6 x 21,6 cm: 43 chia 21,6 chỉ còn 1 cột vì 2 cột cần 43,2 cm, tổng còn 4 con. Thêm 2 mm làm mất một nửa số con.
- Từ số con, tính số tờ in cần: muốn 4.000 tờ rơi với 8 con trên tờ thì cần 500 tờ in, chưa kể bù hao.
Ví dụ giả định này cho thấy vì sao nhà in hỏi kỹ kích thước và vì sao vài milimét có thể làm đổi giá. Thực tế còn phức tạp hơn: với sản phẩm gấp, đóng cuốn, nhà in phải bình theo thứ tự trang; với hộp, các mảnh khai triển có hình dạng bất thường và được lồng vào nhau. Nhưng nguyên tắc chia vùng in cho kích thước sản phẩm thì giống nhau.
Chiều thớ giấy: thứ ít người đặt in để ý
Giấy có thớ. Trong quá trình sản xuất, sợi giấy xếp phần lớn theo một hướng, gọi là chiều thớ. Giấy uốn và gấp dễ theo chiều song song với thớ, gấp ngang thớ thì cứng và dễ nứt hơn.
Gấp ngược thớ dễ nứt. Tờ gấp, hộp, bìa sách gấp ngang thớ trên giấy dày thường bị nứt ở nếp gấp, nhất là khi có mảng màu đậm hoặc cán màng. Cấn trước khi gấp giảm được, nhưng chọn đúng chiều thớ là cách gốc.
Sách cần thớ song song gáy. Sách có thớ giấy chạy song song với gáy sẽ mở êm, trang nằm phẳng. Thớ ngang gáy làm trang cong vênh, sách khó mở và gáy dễ bung theo thời gian.
Giấy co giãn theo độ ẩm khác nhau ở hai chiều. Giấy giãn nhiều hơn theo chiều ngang thớ khi hút ẩm. Ở những tháng nồm ẩm miền Bắc, điều này ảnh hưởng đến độ khít chồng màu và độ phẳng của sản phẩm.
Chiều thớ ràng buộc cách bình trang. Đôi khi xoay sản phẩm để được thêm con trên tờ lại làm sai chiều thớ. Nhà in phải cân giữa tiết kiệm giấy và chất lượng gấp. Nếu sản phẩm của bạn có nếp gấp quan trọng, hỏi nhà in họ xếp theo chiều thớ nào.
Những khổ quen thuộc ngoài dãy A ở Việt Nam
Ngoài khổ A, có những khổ theo thói quen thị trường mà bạn sẽ gặp thường xuyên. Đây là mức thông dụng, mỗi nhà in và nhà xuất bản có thể chỉnh theo khổ máy và khổ giấy của họ:
- Danh thiếp: khoảng 9 x 5,5 cm là thông dụng ở Việt Nam; một số nơi dùng 8,5 x 5,5 cm theo kiểu thẻ tín dụng.
- Sách văn học, sách phổ thông: các khổ như 13 x 19 cm, 13 x 20,5 cm, 14,5 x 20,5 cm thường gặp.
- Sách tham khảo, giáo trình: khổ lớn hơn như 16 x 24 cm, 19 x 27 cm, gần A4 cho tài liệu nhiều bảng biểu.
- Tờ gấp ba: phổ biến từ khổ trải A4 gấp thành ba phần; tấm gấp vào trong thường hẹp hơn vài milimét để gấp không bị cộm.
- Phong bì thư: có khổ chứa vừa A4 gấp ba, khổ chứa A4 gấp đôi, và khổ chứa nguyên tờ A4.
- Lịch bàn, lịch treo: khổ thay đổi theo mẫu, thường được thiết kế để chia vừa tờ in, tiết kiệm giấy cho số lượng lớn.
Trước khi tự đặt một khổ lạ cho sản phẩm, hãy hỏi nhà in khổ nào chia vừa tờ in của họ. Một tờ rơi 20 x 20 cm có thể đẹp, nhưng nếu khổ 21 x 21 cm cũng cho cùng số con thì bạn được thêm diện tích mà không tốn thêm tiền giấy, và ngược lại.
Nhờ AI tính bình trang và chỗ phải kiểm lại
Chatbot AI có thể làm phép tính số con trên tờ nhanh, thử cả hai hướng xoay, và lập bảng so sánh nhiều kích thước thành phẩm khác nhau. Câu lệnh mẫu: "Vùng in hữu ích của tờ in là 43 x 62 cm. Sản phẩm có khổ thành phẩm 9 x 5,5 cm, cộng tràn lề 2 mm mỗi cạnh. Tính số sản phẩm xếp được trên một tờ theo cả hai hướng, trình bày phép chia từng bước. Sau đó lập bảng cho các khổ thành phẩm từ 8,5 đến 9,5 cm chiều dài, bước 0,5 cm."
Nhưng AI hay mắc hai lỗi trong loại bài toán này. Thứ nhất, làm tròn sai: lấy 43 chia 21,6 ra 1,99 rồi làm tròn thành 2, trong khi số con phải làm tròn xuống. Thứ hai, quên cộng tràn lề hoặc khe cắt, cho ra con số đẹp hơn thực tế. Vì vậy hãy yêu cầu nó trình bày phép chia từng bước, và tự kiểm bằng phép nhân ngược: số con theo chiều đó nhân kích thước có vượt vùng in không.
Ngoài ra, AI không biết vùng in thật của máy nhà in, không biết chiều thớ giấy họ đang có, không biết họ chừa khe cắt bao nhiêu. Con số AI tính chỉ dùng để bạn hiểu và đặt câu hỏi, ví dụ: "Nếu giảm khổ xuống 2 mm thì tờ in của anh chị có xếp được thêm con không?" Câu hỏi có căn cứ như vậy thường nhận được câu trả lời nghiêm túc và đôi khi là một mức giá tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao khổ A4 không phải là số tròn như 20 x 30 cm?
Vì khổ A được tính từ khổ A0 có diện tích một mét vuông và tỷ lệ cạnh bằng căn bậc hai của hai. Tỷ lệ này giúp gập đôi hay phóng to thu nhỏ giữa các khổ mà không méo hình, đổi lại kích thước không phải số tròn.
Khổ giấy 65 x 86 và 79 x 109 cm khác nhau thế nào khi in?
Đó là hai khổ giấy lớn hay được nhắc ở thị trường Việt Nam. Mỗi khổ chia vừa với một nhóm khổ thành phẩm và khổ máy khác nhau. Nhà in sẽ chọn khổ giấy nào ít phí nhất cho sản phẩm của bạn; nếu muốn hiểu, hỏi họ đang dùng khổ nào và chia mấy.
Có nên tự bình trang trước khi gửi file cho nhà in không?
Thường không, trừ khi nhà in yêu cầu. Nhà in biết khổ máy, nhíp, chiều thớ và cách gấp của họ. File tự bình trang có thể không khớp và phải làm lại. Gửi file từng trang theo khổ thành phẩm kèm tràn lề là cách an toàn.
Làm sao biết giấy đang dùng có chiều thớ dọc hay ngang?
Cách thử thủ công là xé nhẹ một mẩu giấy theo hai chiều: chiều xé thẳng, dễ là chiều thớ. Hoặc uốn cong tờ giấy theo hai hướng, hướng uốn dễ hơn là song song thớ. Nhà in và nhà cung cấp giấy thường ghi chiều thớ trên nhãn ram giấy.
Danh thiếp 9 x 5,5 hay 8,5 x 5,5 cm thì tốt hơn?
Không có khổ nào tốt hơn tuyệt đối. Khổ 9 x 5,5 cm phổ biến ở Việt Nam, vừa với hộp đựng danh thiếp thông dụng. Khổ 8,5 x 5,5 cm gần với kích thước thẻ ngân hàng, vừa ví. Chọn theo thói quen của khách hàng bạn và hỏi nhà in khổ nào chia lợi hơn.
Đổi khổ sản phẩm để được thêm con trên tờ có ảnh hưởng thiết kế không?
Có. Người thiết kế cần điều chỉnh bố cục cho khổ mới, đặc biệt các chi tiết sát mép. Nên quyết định khổ sau khi đã hỏi nhà in, trước khi thiết kế chi tiết, để không phải làm lại.